Poland

Winston Churchill. Pomnik ze skazą

Rzecz o historii

M³ody Winston Churchill, w latach 1940–1945 oraz 1951–1955 premier Wielkiej Brytanii

Culture Club/Getty Images

Lewica nie zechce czciæ rasisty, który t³umi³ robotnicze strajki, a prawica – polityka ¿¹daj¹cego nacjonalizacji kolei. Aby uœwiêcony pomnik nie dzieli³, znajomoœæ Churchilla rzadko wykracza poza II wojnê œwiatow¹.

W 1965 r. mog³o siê zdawaæ, ¿e Brytyjczycy zapomnieli o wojnie. Wprawdzie g³oœno by³o o brytyjskiej inwazji, ale chodzi³o o zagraniczny sukces wyspiarskich zespo³ów rock'n'rollowych, za co królowa odznaczy³a The Beatles Orderem Imperium Brytyjskiego, przyznawanym za zas³ugi wojenne. Ich amerykañski koncert zebra³ na nowojorskim stadionie 50 tys. mdlej¹cych dziewcz¹t, zwiastuj¹c now¹ rewolucjê obyczajow¹. Mimo to najwiêksz¹ publicznoœæ tego roku zgromadzi³ pogrzeb Winstona Churchilla – konserwatywnego polityka, kojarzonego raczej z „krwi¹, potem i ³zami" ni¿ beztrosk¹ zabaw¹. Nadto cz³owieka, który by³ skamielin¹ uformowan¹ w epoce bohaterów „W pustyni i w puszczy" b¹dŸ powieœci Kiplinga, przeniesion¹ w erê telewizji i lotów kosmicznych. I choæ Anglikom nie brak³o nowych idoli, 320 tys. osób ustawi³o siê w ogromnej kolejce, by przejœæ obok trumny w Westminster Hall.

Chuligan z Blenheim Palace

Rok po pogrzebie, który zdawa³ siê domkniêciem epoki, John Lennon wywnêtrzy³ siê w pamiêtnym wywiadzie, ¿e jego zespó³ jest s³ynniejszy od samego Jezusa. Ale gdy na pocz¹tku nastêpnego stulecia BBC urz¹dzi³a plebiscyt na najwybitniejszego Brytyjczyka wszech czasów, zwyciêzc¹ okaza³ siê Winston Churchill, wyprzedzaj¹c Newtona, Darwina, a tak¿e samego Lennona. Co wiêcej, nawet pó³ wieku po œmierci cieszy siê politycznym immunitetem przys³uguj¹cym tylko królowej. Jest tajemnic¹ poliszynela, ¿e zg³êbianie pewnych aspektów dzia³alnoœci Churchilla mo¿e z³amaæ naukow¹ karierê, a gdy przewodnicz¹cy laburzystów oskar¿y³ zmar³ego o rasizm, od szefa odciê³a siê w³asna partia. Nawet w Polsce, gdzie uosabia sojusznicz¹ zdradê, bywa wzorem mê¿a stanu i wielkiego przywódcy, jednocz¹cego naród do wspólnego wysi³ku.

Transport rannych w Dardanelach, Turcja 1915–1916. Oœmiomiesiêczna kampania przynios³a 140 000 ofiar alianckich i zaszkodzi³a karierze Winstona Churchilla, wówczas pierwszego lorda Admiralicji

Art Media/Print Collector/Getty Images

Jednak estyma Churchilla jest œwie¿a i dotyczy tylko II wojny œwiatowej. Pochodzi z kluczowego, ale krótkiego fragmentu d³ugiej kariery, bogatszej w spektakularne b³êdy i upadki ni¿ olœniewaj¹ce sukcesy. Niemal za ka¿dym razem, gdy sprawowa³ funkcje rz¹dowe, powodowa³ katastrofê lub kontrowersjê, po której wró¿ono mu œmieræ polityczn¹, choæ zwykle spada³ na cztery ³apy. Wyj¹tkiem by³y lata 30., gdy wpad³ w polityczny niebyt, izolowany przez wszystkie stronnictwa. Zawsze s¹dzono, ¿e jest lekkomyœlny i arogancki, lecz w obliczu wojny obie partie uzna³y, ¿e sta³ siê niebezpieczny dla pañstwa. Sugerowano wrêcz, by go internowaæ w razie konfliktu z Niemcami, choæ wkrótce by³ ponadpartyjnym premierem.

W istocie Churchill by³ politykiem konfliktu i ha³aœliwych kontrowersji, poniewa¿ na nich zbudowa³ karierê. Nie przypadkiem frakcja konserwatystów w Izbie Gmin, do której wst¹pi³ po objêciu mandatu w 1900 r., szczyci³a siê s³aw¹ chuliganów. Tak kompensowa³ braki w przygotowaniu, poniewa¿ by³ ignorantem bez gruntownego wykszta³cenia, choæ – jako wnuk ksiêcia Marlborough i syn kanclerza skarbu – pochodzi³ ze szczytów arystokracji. Jednak z powodu trudnoœci w nauce szko³ê uwa¿a³ za koszmar, zerwa³ wiêc z tradycj¹ studiowania w Oksfordzie i ledwo zda³ do szko³y wojskowej, pokonuj¹c egzamin za trzecim razem. Dla ojca zosta³ czarn¹ owc¹, skazan¹ na biedê i brak jakichkolwiek perspektyw. Jednak ignorancja nie oznacza³a braku ambicji, bo tej Winston mia³ zawsze w nadmiarze, a brak wiedzy nadrabia³ talentem i niebezpieczn¹ brawur¹.

Zyska³ popularnoœæ udzia³em w paru konfliktach, co u schy³ku XIX w. wymaga³o pewnego wysi³ku. St¹d utyskiwanie Churchilla na powszechny pacyfizm i brak widoków na wielk¹ wojnê. Znudzony s³u¿b¹ w Indiach u¿y³ wp³ywów matki, by zdobyæ przydzia³ do jakiegoœ walcz¹cego oddzia³u. Dziêki protekcji zobaczy³ bunt afgañskich Pasztunów i walczy³ z powstaniem mahdystów w Sudanie, co wyb³aga³ u samego premiera.

Od reportera do polityka

Wkrótce odkry³, ¿e rozg³os mo¿na ³¹czyæ z zarabianiem pieniêdzy. Podobnie jak zad³u¿eni po uszy rodzice, Winston zwyk³ wydawaæ wiêcej, ni¿ umia³ zarobiæ, tote¿ zaj¹³ siê reporterk¹ wojenn¹. Wpierw relacjonowa³ rewolucjê na Kubie, a potem wojnê w Afryce Po³udniowej, gdzie zyska³ s³awê po brawurowej ucieczce z burskiej niewoli. Zdyskontowa³ sukces, pisz¹c dwie ksi¹¿ki reporterskie i powieœæ, po czym ruszy³ z autorskim tournée po Europie i Ameryce, z Markiem Twainem w roli promotora. Notabene wielki pisarz przedstawia³ Churchilla jako przysz³ego premiera! To talentowi literackiemu zawdziêcza³ s³awê wybitnego mówcy, bo chocia¿ mocno sepleni³, jego ciête z³oœliwoœci chêtnie cytowa³y gazety, wpuszczaj¹c do obiegu s³ynne bon moty. Dziêki temu, zanim skoñczy³ 26 lat, Churchill wjecha³ do parlamentu, a siedem lat potem wst¹pi³ do rz¹du.

W 1911 r. dosz³o do strzelaniny na Sidney Street miêdzy Szkock¹ Gwardi¹ a ³otewskimi anarchistami. Churchill (na zdjêciu – w cylindrze) uda³ siê na miejsce strzelaniny i zezwoli³ Gwardii na u¿ycie broni

ullstein bild/Getty Images

By³ prekursorem medialnej autokreacji wœród polityków, a talent do manipulowania wizerunkiem nigdy go nie opuœci³. Ju¿ jako minister, w 1911 r., nie omieszka³ skorzystaæ z okazji, by znaleŸæ siê na zdjêciu w pierwszym szeregu policjantów oblegaj¹cych ³otewskich anarchistów na londyñskim East Endzie. Nie mia³ jeszcze 30 lat, gdy wydano jego pierwsz¹ biografiê, a pe³niê umiejêtnoœci wykorzysta³ podczas II wojny œwiatowej, kiedy pe³no by³o Churchilla w he³mie, Churchilla na czo³gu, Churchilla z pistoletem maszynowym, Churchilla strzelaj¹cego z karabinu, a zw³aszcza z palcami roz³o¿onymi w kszta³t litery V.

Konserwatysta socjalny

Rzadko mówi siê i pisze o œwiatopogl¹dzie Churchilla, bo trudno zdefiniowaæ jego pogl¹dy. Dla lewicy uosabia najczarniejsz¹ reakcjê, ale na totem konserwatywnej prawicy równie¿ siê nie nadaje. Mniejsza z tym, ¿e od m³odoœci by³ agnostykiem, a nadto masonem. Niewielu pamiêta, ¿e to Churchill k³ad³ podwaliny pod pañstwo opiekuñcze, a jak na libera³a zanadto fascynowa³y go niemieckie regulacje i interwencjonizm pañstwowy. Jego zaciek³e wsparcie dla reform socjalnych sprawi³o, ¿e przed I wojn¹ œwiatow¹ by³ wyklêty przez konserwatystów jako „czerwony radyka³".

By³a sufra¿ystka Teresa Garnett w muzeum Suffragettes w Londynie z biczem, którego u¿y³a w 1910 r. do ataku na ówczesnego ministra spraw wewnêtrznych Winstona Churchilla, 5 lutego 1947 r.

Keystone/Getty Images

W³aœcicieli kopalñ rozwœcieczy³ wdro¿eniem ustawowych norm bezpieczeñstwa i skróceniem czasu pracy w górnictwie do 8 godzin, z obowi¹zkow¹ przerw¹ na obiad. Handlowców oburzy³a regulacja godzin otwarcia sklepów, by sprzedawcy wczeœniej wracali do domów. Fabrykantów rozjuszy³ wniosek, by redukuj¹c p³ace, rezygnowali z proporcjonalnej czêœci zysków, a jeszcze wiêkszy opór budzi³a ustawa o p³acy minimalnej. Wystara³ siê o czêœciowe dofinansowanie ubezpieczeñ od bezrobocia, nie mówi¹c o dop³atach do polis zdrowotnych. Gdy nadzorowa³ sprawy wewnêtrzne, z³agodzi³ rygory wiêzienne, szczególnie dla m³odocianych i wiêŸniów politycznych, których odseparowa³ od kryminalistów, a osadzonym zapewni³ rozrywkê i biblioteki.

Nie by³y to wybryki m³odzieñczego idealizmu. Kiedy w 1925 r. zosta³ kanclerzem skarbu, obni¿y³ próg wieku emerytalnego, uposa¿y³ z bud¿etu niepracuj¹ce wdowy, a najni¿ej zarabiaj¹cym zmniejszy³ podatki. By zdobyæ œrodki na swoje reformy, Churchill bez skrupu³ów opodatkowa³ benzynê i wydatki na luksusowe auta, czym uderzy³ w swoj¹ klasê spo³eczn¹. Nawet podczas drugiej kadencji w fotelu premiera jego najwiêkszym osi¹gniêciem by³ socjalny program budowy 300 tys. domów czynszowych.

Budzi³o to opór establishmentu, ale Churchill umia³ broniæ swoich pozycji, nawet za cenê poparcia w³asnej partii w wyborach. Jego filipika w obronie zwi¹zków zawodowych, by³a tak ostra i zjadliwa, ¿e zmusi³ ówczesnego premiera i czêœæ konserwatystów do opuszczenia sali posiedzeñ. Kiedy jednak Churchill twierdzi³, ¿e warunki ¿ycia robotników w Wielkiej Brytanii s¹ barbarzyñskie, nie by³ socjalist¹. Bli¿ej mu by³o do konserwatywnej myœli zawartej w „Lamparcie" Lampedusy, ¿e trzeba wszystko zmieniæ, aby by³o jak dawniej. Wy³o¿y³ to w przemówieniu z 1909 r., gdy Izba Lordów odrzuci³a projekt „ludowego bud¿etu", który popiera³. Stwierdzi³ wówczas, ¿e ignoruj¹c problemy spo³eczne, elity doprowadz¹ do rewolucji, a tym samym zawi¹¿¹ sobie stryczek na szyi. Tyrada wzbudzi³a oburzenie, ale podzia³a³a na wyobraŸniê, bo bud¿et przyjêto.

Mimo ¿e przez wiêkszoœæ kariery trzyma³ z konserwatystami, w wiêkszoœci kwestii by³ libera³em, ale trwa³ przy torysach z przyczyn taktycznych, gdy Partia Liberalna stoczy³a siê na margines. Wszak¿e i jego otwartoœæ mia³a granice – zw³aszcza wobec feministek. Tak ostro zwalcza³ prawa wyborcze kobiet, ¿e w 1910 r. pewna sufra¿ystka chcia³a go wybato¿yæ.

Niemniej jednak zwi¹zki zawodowe i Partia Pracy zapamiêta³y Churchillowi u¿ycie wojska przeciw górniczym zamieszkom w Po³udniowej Walii w 1910 r. i podczas strajków w Glasgow. Chocia¿ nie potwierdzono u¿ycia broni, dla lewicy Churchill jest synonimem wroga ludu w nie mniejszym stopniu ni¿ Margaret Thatcher. Prawda, ¿e komunistów nienawidzi³ tak mocno jak Hitlera, a laburzystów nie waha³ siê porównywaæ z Gestapo.

Na szczyt przez upadki

£atwoœæ, z jak¹ Churchill zapala³ siê do w³asnych pomys³ów, w po³¹czeniu z niekompetencj¹, oœlim uporem i lekkomyœlnoœci¹, bywa³a przyczyn¹ spektakularnych katastrof. Najsilniejsz¹ odpowiedzialnoœæ czu³ za fiasko operacji dardanelskiej w 1915 r., któr¹ sprokurowa³, bêd¹c pierwszym lordem Admiralicji. Mimo ¿e czêœæ winy spada na b³êdy wywiadu i dowódców wojskowych, nigdy nie darowa³ sobie klêski i rzezi 140 tys. ¿o³nierzy. To pierwszy z upadków, z których mia³ siê nie podnieœæ, ale po ekspiacji w belgijskich okopach, gdzie dowodzi³ batalionem szkockiej piechoty, w 1917 r. wróci³ w ³awy rz¹dowe. Jednak pierwszowojennych kontrowersji jest wiêcej. Zarzucano mu okrojenie wydatków na armiê, tyle¿ z powodu wydatków socjalnych, ile¿ przez proniemieckie sympatie i za¿y³oœæ z Wilhelmem II, a z ca³kiem przeciwnej strony – eskalacjê morskiego wyœcigu zbrojeñ, którym mia³ sprowokowaæ konflikt.

Wiêkszym b³êdem by³o zrobienie Churchilla sekretarzem skarbu, chocia¿ o finansach nie mia³ pojêcia. Wbrew obawom ekonomistów i sprzeciwowi Keynesa zgodzi³ siê na parytet z³ota i to wed³ug sztywnej relacji do dolara sprzed wojny œwiatowej, nie patrz¹c na aktualny stan gospodarki. Oczekiwana stabilnoœæ zmieni³a siê w deflacjê i bezrobocie, a ataki na funta zrujnowa³y brytyjskie rezerwy z³ota, na co na³o¿y³ siê kryzys œwiatowy. Z³oty standard znikn¹³ po szeœciu latach, lecz skutki odczu³y miliony.

Niektóre jego pogl¹dy dziœ uznano by za co najmniej niepoprawne politycznie. Przypisuj¹c islamowi integralny fanatyzm, uwa¿a³ tê religiê za chorobê podobn¹ wœciekliŸnie. Niemniej jednak zniesmaczy³a go rzeŸ mahdystów urz¹dzona przez Kitchenera w Sudanie, a jako premier wyda³ 100 tys. funtów na meczet w Londynie.

Zatwardzia³y rasista

Jeszcze gorsz¹ opiniê wyra¿a³ o Hindusach, bo w jego mniemaniu wolnoœæ Indii oznacza³a upadek imperium i cywilizacji w ogóle. W powszechnej opinii rasizm sta³ za obojêtnoœci¹ Churchilla wobec g³odu w Bengalu, który w 1943 r. zabi³ 3 mln osób. Premier uzna³, ¿e winne jest nadmierne rozmna¿anie Hindusów, a sam problem za niezbyt powa¿ny, skoro Gandhi jeszcze nie umar³. Tego, co mawia³ o samym Mahatmie, na ogó³ nie wypada cytowaæ. Niew¹tpliwie by³ rasist¹ – nawet w wiêkszym stopniu, ni¿ uchodzi³o to w jego epoce – a imperium brytyjskie stawia³ na szczycie darwinowskiej drabiny. Konsekwentnie popiera³ wiêc eugenikê i sterylizacjê osób psuj¹cych jakoœæ dominuj¹cej rasy.

Wszystkie wady przekreœli³a obsesyjna wrogoœæ wobec Hitlera, odk¹d tylko zyska³ znaczenie. Najpierw jednak wobec nazistowskich sympatii brytyjskich elit, a nawet cz³onków rodziny królewskiej, i powszechnego pacyfizmu Churchill traci³ poparcie, a¿ popad³ w pe³n¹ izolacjê. Na stanowisko pierwszego lorda Admiralicji wróci³ po wybuchu wojny, lecz dopiero norweskie fiasko i atak na Francjê wynios³y go na fotel premiera. I choæ trudno uznaæ, ¿e Churchill wygra³ wojnê, to jego zas³ug¹ jest powstrzymanie Wielkiej Brytanii przed zawarciem pokoju z Hitlerem. Cokolwiek powiedzieæ, to do czerwca 1941 r. Anglia by³a jedynym wolnym krajem walcz¹cym z Niemcami.

Polacy nigdy nie daruj¹ mu Ja³ty i Poczdamu, chocia¿ wobec potencja³u Roosevelta i Stalina jego znaczenie w Wielkiej Trójce by³o doœæ marginalne. Sojusz z komunistami traktowa³ instrumentalnie, mawiaj¹c, ¿e zamierza walczyæ z Hitlerem do ostatniego Rosjanina (co da siê powiedzieæ tak¿e o Polakach lub Grekach). Jednak Churchill rozumia³ lojalnoœæ tylko wobec imperium. Nawet gdy popiera³ powojenne zjednoczenie Europy, a wrêcz budowê europejskich si³ zbrojnych, to bez udzia³u Wielkiej Brytanii.

Football news:

Koeman about 4:0 with Osasuna: an Important win, I'm happy. Barcelona can't afford to lose any more
Milan have scored in 29 consecutive Serie A games. This is a repeat of the club record of 1973
Messi dedicated the goal to Maradona, showing a newells old boys t-shirt
Clarence Seedorf: if Barcelona sign Depay, so much the better for them. One of Europe's top talents
Maradona's doctor is under investigation for Diego's death. His home and clinic were searched
Griezmann has 4 goals in his last 6 games for Barcelona
Braithwaite has scored 4 (3+1) points in Barca's last 2 games. He had not scored in 13 games before