Poland

Rebus sic stantibus - remedium czy martwy przepis

Dobra Firma

Adobe Stock

Klauzula rebus sic stantibus, czyli klauzula nadzwyczajnej zmiany stosunkw, w dobie epidemii COVID-19 przechodzi swoisty test przydatnoci. Dotychczas pojawio si sporo opinii sugerujcych, e powoanie si na klauzul moe by dobrym rozwizaniem dla podmiotw silnie odczuwajcych negatywne skutki aktualnej sytuacji gospodarczej. Czy rzeczywicie jest to obecnie skuteczny instrument prawny?

Prawo a rzeczywisto

Umw naley dotrzymywa" (z ac. pacta sunt servanda) to jedna z podstawowych i kluczowych zasad prawa zobowiza, ktrej celem jest zapewnienie bezpieczestwa obrotu prawnego i naoenie na strony kontraktu obowizku dochowania zoonych owiadcze woli. Problem w tym, e od zawarcia umowy do jej wykonania otoczenie prawno-gospodarcze, w ktrym funkcjonuj strony zobowizania, moe ulec zmianie. Na przestrzeni ostatnich kilku miesicy wielu przedsibiorcw si o tym przekonao. Konieczno zamknicia lokalu gastronomicznego, masowa rezygnacja z zaplanowanych wyjazdw, objcie kwarantann caego zakadu pracy z powodu wykrycia koronawirusa u jednego pracownika to tylko kilka przykadw paraliujcych dziaalno przedsibiorcw w tym trudnym okresie. Powstaje zatem pytanie, jak prawo reguluje tego typu sytuacje. Czy trzeba paci czynsz za najem, skoro w lokalu nie mona aktualnie wiadczy usug? Czy mona da podwyszenia wynagrodzenia za wykonane dzieo, poniewa ceny produktw potrzebnych do jego wytworzenia drastycznie wzrosy?

Niemal natychmiast po ogoszeniu w Polsce stanu zagroenia epidemicznego, a nastpnie stanu epidemii pojawiy si, gwnie w internecie, artykuy o moliwoci powoywania si na nadzwyczajn zmian stosunkw i dania zmiany postanowie umowy. Owszem, prawo cywilne, a dokadnie art. 3571 kodeksu cywilnego, przewiduje moliwo sdowej ingerencji w zakres umowy, jeli z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunkw spenienie wiadczenia byoby poczone z nadmiernymi trudnociami albo grozioby jednej ze stron rac strat. Skorzystanie z dobrodziejstwa" tego przepisu nie jest jednak takie proste. Wymaga bowiem nie tylko spenienia ustawowych przesanek, ale przede wszystkim wytoczenia powdztwa przed sdem.

Jakie warunki trzeba speni?

Aby powoa si na art. 3571 k.c. trzeba wykaza, e nastpia nadzwyczajna zmiana stosunkw, ktrej strony nie mogy przewidzie w chwili zawierania umowy. W doktrynie i orzecznictwie podkrela si, e nadzwyczajna zmiana musi mie charakter powszechny (czyli dotyczy przynajmniej pewnej grupy podmiotw), a zarazem wyjtkowy, niespotykany. Zmiana nie moe by incydentalna, lecz powinna mie charakter trway. W przypadku stosunkw gospodarczych ta zmiana powinna by szczeglnie gboka, tzn. przejawia si np. zaamaniem gospodarczym, hiperinflacj, bardzo duym wzrostem bezrobocia, masowym ogaszaniem upadoci przez przedsibiorstwa itp. Co wane, zmiana prawa zwykle nie stanowi nadzwyczajnej zmiany stosunkw w rozumieniu art. 3571 k.c., aczkolwiek zmiana uregulowa podyktowana nagym i nieprzewidzianym zjawiskiem, jak np. klsk ywioow czy epidemi, spenia kryteria wskazane w przepisie. Wida wic, e zastosowanie klauzuli rebus sic stantibus moe nastpi w absolutnie wyjtkowych przypadkach. Czy epidemia COVID-19 jest takim przypadkiem? Wydaje si, e tak, cho to jeszcze nie przesdza zasadnoci powoywania si na klauzul w kadych okolicznociach. Jeli strony zawary umow na przeomie stycznia i lutego 2020 r., mona argumentowa, e powinny spodziewa si zmiany sytuacji zwizanej z rozprzestrzenianiem si koronawirusa, a wwczas odwoywanie si do klauzuli bdzie bezpodstawne.

Na skutek zmiany stosunkw musi rwnie zaistnie nadmierna trudno w spenieniu wiadczenia lub groba racej straty. Nadmierna trudno zajdzie, gdy strona zobowizania bdzie musiaa podj wyjtkowo uciliwe, nieracjonalne, a nawet niebezpieczne dla niej dziaania w celu wykonania umowy. Z kolei groba racej straty jest rozumiana jako powane naruszenie rwnowagi kontraktowej stron, prowadzce do nieakceptowalnych z punku widzenia prawa i sprawiedliwoci skutkw, np. do wyzysku. Niezalenie od istnienia zwizku przyczynowego pomidzy nadzwyczajn zmian stosunkw a opisanymi wyej trudnociami w wykonaniu umowy, warto pamita, e nadzwyczajna zmiana stosunkw musi zawsze nastpi po powstaniu zobowizania, ale przed jego wyganiciem i przed terminem wymagalnoci roszczenia. Przykadowo, gdy zlecajcy w zamian za wykonane prace mia zapaci wykonawcy wynagrodzenie do koca 2019 r. i do tej pory go nie uregulowa, nie bdzie mg skutecznie da zmiany treci stosunku prawnego, poniewa zgodnie z umow powinien wykona swoje zobowizanie w terminie, czyli jeszcze zanim nastpia nadzwyczajna zmiana stosunkw zwizana z epidemi COVID-19.

Postpowanie przed sdem

Ze wzgldu na wyjtkowy charakter klauzuli rebus sic stantibus ustawodawca zdecydowa, e modyfikacja stosunku zobowizaniowego w tym trybie, cho inicjowana przez stron, musi by dokonana przez sd. Z tej przyczyny konieczne jest wytoczenie tzw. powdztwa o uksztatowanie, tj. o zmian zobowizania lub jego rozwizanie. Warto przy tym pamita, e jeli druga strona umowy jako pierwsza zoya pozew w tym zakresie, np. o zapat za nieuregulowane nalenoci dania zmiany treci umowy nie bdzie mona zawrze w odpowiedzi na pozew jako zarzut procesowy, gdy danie takie powinno by zawsze sformuowane w powdztwie, w tym przypadku powdztwie wzajemnym.

Pomijajc jednak kwestie proceduralne zwizane z wymaganiami pozwu, w tym konieczno zgoszenia odpowiednich wnioskw dowodowych czy uiszczenia opaty sdowej, obecnie najwiksz przeszkod w skorzystaniu z klauzuli rebus sic stantibus wydaj si ograniczenia w funkcjonowaniu sdw. Prawdopodobnie sprawa zostanie rozpoznana dopiero po ustaniu stanu epidemii, za biorc pod uwag przewleko postpowa w polskich sdach, merytoryczne rozpoznanie dania zajmie dwa, moe trzy lata. W przypadku bardziej skomplikowanych stanw faktycznych okres ten moe si jeszcze wyduy. Naley zatem racjonalnie rozway, czy droga sdowa rzeczywicie jest opacalna.

Klauzula vs. Tarcza antykryzysowa

Decyzj o wystpieniu z daniem zmiany lub rozwizania stosunku prawnego w trybie art. 3571 k.c. naley rwnie poprzedzi analiz przyjtych ostatnio przepisw tzw. Tarczy antykryzysowej, czyli ustawy o zmianie ustawy o szczeglnych rozwizaniach zwizanych z zapobieganiem, przeciwdziaaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorb zakanych oraz wywoanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektrych innych ustaw. Niektre rozwizania wprowadzone na mocy Tarczy mog niweczy zasadno sdowej modyfikacji zobowizania w oparciu o klauzul rebus sic stantibus. Tak moe by w przypadku umw najmu lub dzierawy powierzchni handlowych powyej 2000m2, w odniesieniu do ktrych ustawodawca wprowadzi w art. 15ze ust. 1 ustawy czasowe wyganicie zobowiza stron. Podobnie moe by w przypadku umw o udzia w imprezie turystycznej, gdy na podstawie art. 15k ust. 1 ustawy odstpienie lub rozwizanie umowy pozostajce w bezporednim zwizku z wybuchem epidemii koronawirusa, jest skuteczne z mocy prawa dopiero po upywie 180 dni od dnia powiadomienia drugiej strony o odstpieniu lub rozwizaniu umowy.

Mimo dominujcej w krgach prawniczych aprobacie dla pomysu korzystania z klauzuli rebus sic stantibus w dobie epidemii, uwaam, e nie jest to rozwizanie prawne dostosowane do aktualnych realiw gospodarczych. Od momentu wytoczenia powdztwa do uprawomocnienia si wyroku min lata. By moe w tym czasie zobowizanie wyganie, co jednoczenie moe stanowi podstaw do oddalenia powdztwa (cho pojawiaj si gosy w doktrynie, e nawet po wykonaniu zobowizania przez stron sd moe dokona zmiany w treci umowy). Nie ulega natomiast wtpliwoci, e podmioty, ktre nagle znalazy si w trudnej sytuacji z powodu koronawirusa potrzebuj rozwizania natychmiastowego, a nie oddalonego w czasie i w dodatku niepewnego.

-Aplikant adwokacki Adrianna Michaowicz, Lubasz i Wsplnicy - Kancelaria Radcw Prawnych sp.k.

Football news:

Martin Ødegaard: Sociedad wants to get into the Champions League is a dream. It's hard to fight Real Madrid and Barca, but we can fight the rest
Newcastle midfielder Longstaff is close to a move to Udinese. His salary will increase by more than 30 times
Milan defender Duarte was injured. This is the second injury at the club after resuming training
Lyon bought Toko-Ekambi from Villarreal for 11.5 million euros
Porto coach: Matches without fans are like salad without dressing. Without vinegar, oil and salt – not the same
Newcastle defender Yedlin: We do not demand that the lives of blacks are more important than the lives of whites. Just to be treated as equals
Barcelona could sign Alfonso Davies for 8 million euros in 2017