Poland

Na prawo most, na lewo most...

Felietony

Fotorzepa/ Krzysztof Sk³odowski

Gdy jedni widz¹ przed sob¹ „œwietlan¹ przysz³oœæ", inni powiadaj¹: „czarno to widzê". Obecnie zjawiskiem tym zajmuje siê socjologia, dawniej wra¿liwa na taki przekaz by³a sztuka.

Ach, bieda mniej ju¿ na te nêdzne lata,
Czuæ ju¿ koniec œwiata?
Omal¿e z g³odu ju¿ nie pozdychamy,
bo nic nie mamy".

Tak pisa³ w 1620 r. anonimowy autor „Lamentu ch³opskiego na z³e lata", poniewa¿ „czarno widzia³" przysz³oœæ. Zupe³nie inaczej spogl¹da³ na ni¹ w latach 50. XX w. Zdzis³aw Gozdawa, autor piosenki œpiewanej przez Chór Czejanda:

„Budujemy nowy dom,
jeszcze jeden nowy dom,
naszym przysz³ym lepszym dniom,
Warszawo!
Od piwnicy a¿ po dach
Niech radoœnie roœnie gmach...".

Obydwa te literackie utwory socjolog uj¹³by w jakiœ w miarê obiektywny wskaŸnik, na przyk³ad WOK: WskaŸnik Optymizmu Konsumentów – stosowany przez Instytut Badawczy Ipsos (nie myliæ z WOK – Wybitnym Osi¹gniêciem Kulinarnym – stosowanym przez dr. Witolda Lenarta). WskaŸnik Ipsos mo¿e przybieraæ wartoœci z przedzia³u od 0 do 200 punktów. Jego wahania sygnalizuj¹ zmieniaj¹ce siê nastroje uwzglêdniaj¹ce takie aspekty, jak ocena klimatu gospodarczego w kraju, oczekiwania wobec bezrobocia, stosunek do bie¿¹cych wydarzeñ politycznych. Na przyk³ad w listopadowym badaniu z 2018 r. WskaŸnik Optymizmu Konsumentów wzrós³ o 0,64 pkt, do 107,63 (w grudniu spad³).

Dawniej, gdy nie by³o socjologicznych, w miarê obiektywnych wskaŸników, na wahania nastrojów spo³ecznych reagowa³a literatura, jako ¿e sztuka jest zwierciad³em ¿ycia. Ale sztuka to tak¿e malarstwo i ono równie¿ odzwierciedla³o stan umys³ów, zbiorowy optymizm lub zbiorowy pesymizm – a przynajmniej tak twierdz¹ badacze z francuskiego CNRS (Centre national de la recherche scientifique). Artyku³ na ten temat ukaza³ siê w „Nature Communications". Francuscy badacze swoje twierdzenie oparli na analizie portretów namalowanych od XIV do XX stulecia. Ich zdaniem widaæ na nich, ¿e optymizm spo³eczny wyraŸnie wzrasta w miarê up³ywu stuleci oraz ¿e ta poprawa mo¿e mieæ zwi¹zek z popraw¹ warunków ¿ycia.

Oto obraz Jana Van Eycka (1390–1441) „Mê¿czyzna w niebieskim chaperonie". Mimo ¿e p³ótno jest skromne, postawa modela wiele mówi: puste spojrzenie, opuszczone k¹ciki ust, zmêczony wyraz twarzy, na której odbijaj¹ siê negatywne emocje. Przeciwieñstwem tego obrazu jest autoportret Maurice'a-Quentina de La Toura (1704–1788): malarz ma na nim spojrzenie swobodne, rozeœmiane oczy, weso³y wyraz twarzy, wysoko uniesiona brodê.

„Daj¹c siê portretowaæ, wielcy tego œwiata, w duchu epoki, chcieli manifestowaæ swoj¹ w³adzê i wywo³ywaæ strach, lub odwrotnie, pragnêli wygl¹daæ sympatycznie i wzbudzaæ zaufanie swoim wygl¹dem. Analizuj¹c dostêpne Ÿród³a, historycy zauwa¿yli przesuwanie akcentu w miarê up³ywu czasu w kierunku »zaufania«. Jednak te zmiany pozostaj¹ trudne do udokumentowania kwantytatywnie" – czytamy w artykule.

Oto kolejna para przeciwstawnych portretów: pesymistyczny, pêdzla Gerlacha Flicke, namalowany w 1545 lub 1546 r., przedstawiaj¹cy Thomasa Cranmera, i optymistyczny – ukazuj¹cy sir Matthew Wooda, namalowany przez Williama Davisa przed 1822 r.

Naukowcy analizowali pod tym k¹tem 1962 obrazy z londyñskiej National Portrait Gallery oraz 4106 portretów z Web Gallery of Art. Wszystkie te dzie³a powsta³y w 19 krajach, miêdzy rokiem 1360 a 1918. Skorzystali ze sztucznej inteligencji, programu komputerowego z wgranym algorytmem „rozpoznaj¹cym" nastrój. Nie wdaj¹c siê w szczegó³y analizy statystycznej ani w elektroniczne zawi³oœci funkcjonowania sztucznej inteligencji, zasadniczy wniosek francuskich naukowców brzmi nastêpuj¹co: pocz¹wszy od po³owy XVII w., krzywa spo³ecznego optymizmu najpierw siê stabilizuje, nastêpnie lekko opada, po czym ponownie wznosi siê od po³owy XVIII stulecia. Oczywiœcie, ¿e wœród naukowców rozgorza³a dyskusja na temat prawid³owoœci takiego wniosku i zasadnoœci wnioskowania o zjawiskach spo³ecznych na podstawie dzie³ sztuki. Ale badania naukowe bez dyskusji, œcieraj¹cych siê racji nie maj¹ racji bytu.

Tak czy inaczej, w tych pomiarach zawsze bêdzie margines nieœcis³oœci. I na takim marginesie bêd¹ powstawa³y dzie³a sztuki reaguj¹ce na spo³eczne niepokoje, d¹¿enia, a tak¿e animuj¹ce, w pewnym sensie „re¿yseruj¹ce" te nastroje, np. w taki sposób, jak czyni to piosenka, której s³owa napisa³a Helena Ko³aczkowska:

„Na prawo most, na lewo most,
A do³em Wis³a p³ynie,
Tu roœnie dom, tam roœnie dom,
Z godziny na godzinê.
Autobusy czerwieni¹ migaj¹,
Zagl¹daj¹ do okien tramwajom.
Wci¹¿ wiêkszy gwar, wci¹¿ wiêcej nas
W Warszawie – najmilszym z miast".

Autorka zmar³a 31 grudnia 2019 r., prze¿ywszy 103 lata.

Football news:

Pirlo about 2:1 with Ferencvaros: I expected more, but it was a difficult game against a closed opponent
Napoli has not paid salaries since July. The club plans to pay off its debts in December (RAI)
Schalke terminated the contract with Ibisevic and suspended Bentaleb and Harit
Bielsa, flick, Klopp, Lopetegui and Zidane are the contenders for the best coach of the year award
Messi, Ronaldo, Lewandowski, Ramos, de Bruyne and 4 Liverpool players are among the contenders for the best
Zlatan about getting the Swedish Golden ball: I Plan to win it in 50 years
Anton Ferdinand was racially abused in comments to a post about a documentary about racism and Terry