Poland

Czy Covid-19 pomoże w spisie ludności?

Opinie

shutterstock

Zmiany spo³eczne wynikaj¹ce z mobilnoœci edukacyjnej, zawodowej, zwi¹zane z migracjami powoduj¹, ¿e badana ludnoœæ przeobra¿a siê w populacjê trudn¹ do zbadania – pisze przewodnicz¹ca Komitetu Nauk Demograficznych PAN.

Spis ludnoœci jest najstarszym, najwiêkszym i jednym z najwa¿niejszych badañ demograficznych oraz statystycznych, którego wyniki s¹ podstaw¹ systemu zarz¹dzania demokratycznym pañstwem. Zgodnie z zaleceniami ONZ rz¹dy poszczególnych pañstw ponosz¹ odpowiedzialnoœæ finansow¹ i organizacyjn¹ za dostarczenie oficjalnych i wiarygodnych danych przez statystykê publiczn¹. W dobie zmiany paradygmatu badañ statystycznych spis ludnoœci jest badaniem wyznaczaj¹cym nowe standardy.

Tabliczki z Mezopotamii

Historia spisów ludnoœci liczy ponad 6 tys. lat i siêga staro¿ytnych Chin, Persji, Egiptu i Cesarstwa Rzymskiego. Do dziœ przetrwa³y gliniane tabliczki ze spisów w staro¿ytnej Mezopotamii oko³o 4 tys. lat p.n.e. Pierwsze spisy przeprowadzano g³ównie dla celów militarnych i podatkowych czy okreœlenia zapotrzebowania na ¿ywnoœæ. Egipcjanie oko³o 2,5 tys. lat p.n.e. spisywali ludnoœæ w celu ustalenia zasobów si³y roboczej do budowy piramid.

Pierwszy polski spis ludnoœci odby³ siê w 1789 r. – na podstawie uchwalonej przez Sejm Czteroletni – konstytucji z 22 czerwca 1789 r. „Lustracya dymów i podanie ludnoœci". Lustracja dymów oznacza³a przegl¹d dóbr królewskich, a dymami nazywano domy wyposa¿one w komin. Pe³ne imienne spisy ludnoœci po II wojnie œwiatowej przeprowadzono siedmiokrotnie w latach: 1950, 1960, 1970, 1978, 1988, 2002 i 2011.

Spis ludnoœci i mieszkañ 2002 by³ badaniem szczególnym, pierwszym pe³nym spisem po g³êbokich przeobra¿eniach spo³eczno-gospodarczych i ustrojowych w latach 90. Dane na potrzeby spisu w 2011 r. pobierano ze Ÿróde³ administracyjnych i pozaadministracyjnych, samospisu internetowego oraz z badania reprezentacyjnego. Do wiêkszoœci domów nie zapuka³ lub nie zadzwoni³ rachmistrz spisowy, ale to nie znaczy, ¿e to gospodarstwo domowe nie zosta³o spisane. D¹¿¹c do redukcji kosztów, poprawy jakoœci szacunków oraz terminowoœci i formy upowszechniania wyników, zdecydowano siê na wprowadzanie nowoczesnych rozwi¹zañ ICT oraz alternatywnej metody spisu korzystaj¹cej z rejestrów administracyjnych. Technologie geograficznych systemów informacyjnych, mapy cyfrowe i systemy nawigacji GPS umo¿liwi³y gromadzenie i upowszechnianie informacji dla dowolnie zdefiniowanych jednostek przestrzennych. Kwestionariusz papierowy zamieniono na elektroniczny, zbieranie danych w terenie zast¹piono transferem za poœrednictwem internetu i wywiadami telefonicznymi, a wywiady bezpoœrednie przeprowadzano za pomoc¹ tzw. hand-heldów, urz¹dzeñ mobilnych bezpoœrednio przekazuj¹cych dane do bazy centralnej z zachowaniem wszelkich œrodków bezpieczeñstwa. Wprowadzono samospis internetowy, polegaj¹cy na pozyskiwaniu informacji od respondentów poprzez internet.

Zmierzch tradycyjnych spisów

Kwestia jakoœci tradycyjnych spisów jest stosunkowo rzadko podejmowana i ma³o popularna. Przeciwnie, g³êboko zakorzenione jest przekonanie spo³eczne o nieomylnoœci tradycyjnego spisywania. Tymczasem ¿aden spis, podobnie jak i ¿adne badanie statystyczne nie jest pozbawiony b³êdów. Jednymi z nich s¹ tzw. b³êdy kompletnoœci, czyli pominiêcia niektórych osób b¹dŸ podwójnego ich spisania. Demografowie od lat prowadz¹ takie analizy.

Porównanie wyników spisu tradycyjnego z danymi rejestru PESEL czy ZUS albo z danymi gmin dotycz¹cymi zu¿ycia energii elektrycznej, wody czy zbiórki œmieci ukazuje ró¿ne liczebnoœci populacji. Dopiero wzajemna analiza wielu Ÿróde³ pozwala wychwyciæ i wyjaœniæ rozbie¿noœci. Badanie, w którym przeprowadza siê integracjê danych z wielu Ÿróde³ ma wbudowany mechanizm weryfikacji jakoœci. Sam ten fakt stanowi przewagê nad podejœciem zak³adaj¹cym bezgraniczne zaufanie tylko do jednego Ÿród³a, jakim by³ tradycyjny spis ludnoœci.

W tym kontekœcie statystycy wieszcz¹ zmierzch tradycyjnych spisów. W krajach skandynawskich spo³eczeñstwo pozytywnie ocenia wykorzystanie ju¿ istniej¹cych zasobów, doceniaj¹c efektywnoœæ i racjonalnoœæ takiego podejœcia. Spis bazuj¹cy na rejestrach umo¿liwia publikacjê danych o ludnoœci w przekrojach lokalnych z wiêksz¹ czêstotliwoœci¹, likwiduj¹c istotne ograniczenie, jakim jest trudnoœæ ukazania dynamiki zmian w populacji.

Czy tradycyjne spisy ludnoœci maj¹ jeszcze racjê bytu, szczególnie gdy dostêpnych jest tak wiele danych? OdpowiedŸ powinna uwzglêdniaæ zobowi¹zania miêdzynarodowe, zalecenia ONZ i Eurostatu, zobowi¹zuj¹ce do dostarczenia okreœlonych danych spe³niaj¹cych wymogi porównywalnoœci. G³ówn¹ wad¹ rejestrów jest to, ¿e nie s¹ one badaniem statystycznym i dostarczaj¹ tylko danych potrzebnych dla celów administracyjnych. Ich wykorzystanie dla celów statystycznych wymaga weryfikacji i harmonizacji przy zastosowaniu odpowiednich metod. Ponadto rejestry administracyjne, przedstawiaj¹ stan prawny, czêsto istotnie ró¿ny od faktycznego. A co najwa¿niejsze, nie zawieraj¹ odpowiedzi na podstawowe pytania dotycz¹ce rodzin i gospodarstw domowych, faktycznego stanu cywilnego, narodowoœci, jêzyka ojczystego, wyznania, poziomu wykszta³cenia. Jesteœmy œwiadkami dynamicznych przeobra¿eñ dotycz¹cych rodziny, opóŸniania zawierania zwi¹zków ma³¿eñskich, ich destabilizacji, wzrostu czêstoœci rozwodów i separacji, upowszechniania zwi¹zków nieformalnych, rodzin patchworkowych. Zmiana liczby oraz struktury rodzin i gospodarstw domowych nie jest ewidencjonowana w ¿adnym rejestrze.

Za spisami stoj¹ du¿e pieni¹dze

Spis ludnoœci dostarcza danych o stanie i strukturze demograficznej w ujêciu terytorialnym. Z mocy prawa dane spisu stanowi¹ podstawê okreœlania wysokoœci subwencji pañstwowych czy dotacji dla gmin i województw. Za publikowan¹ przez GUS liczb¹ ludnoœci stoj¹ konkretne pieni¹dze. Przeszacowanie lub niedoszacowanie populacji rodzi konsekwencje liczone w milionach lub nawet w miliardach z³otych.

Przed nami rozdzia³ gigantycznych œrodków pochodz¹cych z bud¿etu Unii Europejskiej. Bez znajomoœci stanu i struktury ludnoœci oraz rozk³adu przestrzennego, sprawiedliwy podzia³ pieniêdzy by³by niemo¿liwy. Na podstawie danych spisu powszechnego Ministerstwo Finansów szacuje wielkoœæ wp³ywów podatkowych. Dane o strukturze wiekowej i terytorialnej ludnoœci s¹ niezbêdne Ministerstwu Zdrowia w skutecznej walce z pandemi¹. Trudno planowaæ wydatki na edukacjê bez pe³nej wiedzy o liczbie uczniów w poszczególnych regionach. Nie ma ministerstwa czy centralnego urzêdu, które nie musi korzystaæ z danych pochodz¹cych ze spisu powszechnego. Dane zawarte w roczniku statystycznym s¹ potrzebne ka¿demu przedsiêbiorcy, ka¿demu zarz¹dowi buduj¹cemu strategiê firmy.

Konsekwencje pandemii

Dane spisu ludnoœci s¹ podstaw¹ korekty bilansu ludnoœci w okresach miêdzyspisowych. Aby odpowiedzieæ na pytanie, ilu nas jest, potrzebne s¹ dane o migracjach. Wed³ug ostatniego szacunku GUS, w koñcu 2018 r. poza granicami kraju przebywa³o czasowo ok. 2,45 mln Polaków. Dynamika i z³o¿onoœæ ruchów migracyjnych sprawiaj¹, ¿e wiele zdarzeñ wymyka siê ewidencji, która pomimo doskonalenia rejestrów, nie nad¹¿a za wzmo¿on¹ mobilnoœci¹ ludnoœci. Wzrasta liczba osób mieszkaj¹cych jednoczeœnie w dwóch miejscach czy doje¿d¿aj¹cych do pracy po wiele kilometrów. Zmiany spo³eczne wynikaj¹ce z mobilnoœci edukacyjnej, zawodowej, zwi¹zane z migracjami wewnêtrznymi i zagranicznymi powoduj¹, ¿e badana ludnoœæ przeobra¿a siê w populacjê trudn¹ do zbadania.

Ostatni rok przyniós³ niepokoj¹ce informacje o spadku liczby urodzeñ o oko³o 20 tys. i wzroœcie liczby zgonów o 67 tys. w porównaniu z 2019 r. Wed³ug sanepidu spoœród przyrostu liczby zgonów w 2020 r. 43 proc. stanowi¹ zgony z powodu Covid-19. Zjawiska te istotnie zmieni³y liczbê ludnoœci i jej struktury. Tym bardziej potrzebna jest weryfikacja danych bilansowych. Nieprawid³owo oszacowane liczebnoœæ i struktura populacji s¹ istotn¹ przyczyn¹ b³êdów prognoz i analiz demograficznych. Konsekwencje z³ej jakoœci szacunków ludnoœci dotycz¹ nie tylko badañ demograficznych, lecz wszystkich dziedzin ¿ycia, w tym gospodarczej, spo³ecznej i politycznej oraz wszystkich decyzji opartych na wynikach analiz, w których wykorzystuje siê takie wskaŸniki jak PKB per capita.

Spis rozpocznie siê 1 kwietnia 2021 r. i trwaæ bêdzie do 30 wrzeœnia 2021 r. Ka¿dy z nas ma obowi¹zek samospisania siê poprzez interaktywn¹ aplikacjê internetow¹ dostêpn¹ na stronie GUS. Bêdzie to g³ówna forma gromadzenia danych. W poprzednim spisie w ten sposób spisa³o siê zaledwie 11 proc. Polaków. Dziesiêæ lat w wykorzystaniu internetu to ca³a epoka.

Pozytywnym efektem pandemii jest podniesienie kompetencji spo³eczeñstwa w zakresie cyfryzacji. Wprowadzona w wiêkszoœci firm praca zdalna, a w szko³ach nauka na odleg³oœæ czy korzystanie z Internetowego Konta Pacjenta przyczyni³y siê do wzrostu umiejêtnoœci informatycznych nie tylko m³odych Polaków, ale tak¿e osób starszych. Czy oznacza to, ¿e za poœrednictwem internetu spisze siê po³owa populacji? Z powodu Covid-19 czas „spisywania siê" wyd³u¿ono o trzy miesi¹ce.

Nawi¹zuj¹c do Ÿróde³ danych planowanych do wykorzystania w spisie, obok rezultatów badania i danych administracyjnych, planowane jest skorzystanie z wielu Ÿróde³ pozaadministracyjnych. S¹ to przyk³adowo dane systemów informacyjnych dotycz¹cych odbiorców energii elektrycznej, wody, systemów informacyjnych, dostawców us³ug telekomunikacyjnych zawieraj¹cych wykaz odbiorców oraz inne, szczególne zasoby danych tworzone w ramach dzia³alnoœci przedsiêbiorców. W ka¿dym przypadku dopiero pozytywna ewaluacja, upowa¿nia do wykorzystania w spisie danych zawartych w tych Ÿród³ach.

Podejœcie takie wymusza prace nad popraw¹ jakoœci rejestrów. Po doœwiadczeniu spisu 2011 r. wspó³praca GUS z gestorami rejestrów uleg³a znacznej poprawie i rozszerzeniu. Wykorzystanie wielu Ÿróde³ w spisie nowej generacji wynika z ich dostêpnoœci i pozytywnej weryfikacji jakoœci. Nie by³oby to mo¿liwe bez nowoczesnych rozwi¹zañ ICT i elektronicznej formy rejestrów.

Czy wiêc rzeczywiœcie prze¿ywamy zmierzch ery spisów ludnoœci? Jeszcze w 1800 roku obejmowa³y one zaledwie 1 proc. ludnoœci œwiata, na pocz¹tku XX w. zasiêg spisów siêga³ oko³o po³owy populacji, a wed³ug ostatnich statystyk ONZ, spis rundy 2010 roku obj¹³ 97 proc. ludnoœci œwiata. Mo¿na siê pokusiæ o wrêcz przeciwne stwierdzenie – zarz¹dzanie pañstwami i spo³eczeñstwami jest wspó³czeœnie niemo¿liwe bez informacji, jakich dostarcza spis ludnoœci.

Prof. dr hab. El¿bieta Go³ata jest prorektorem ds. nauki i wspó³pracy z zagranic¹ na Uniwersytecie Ekonomicznym w Poznaniu, przewodnicz¹c¹ Komitetu Nauk Demograficznych PAN, autork¹ ksi¹¿ki „Koniec ery tradycyjnych spisów ludnoœci"

Football news:

Messi scored 30+ goals for the season for the 13th time in a row
Cagliari snatched a 4-3 victory over Parma, trailing 1-3 by the 65th minute. 2 goals scored in added time
Werner pro 1-0 with City: The best teams in England played. If Chelsea win the trophy, the season is a success
Tuchel on Guardiola and City: Chelsea deserved to win over the best coach and one of the best teams
Guardiola on de Bruyne's injury: It doesn't look good. He is in pain
Thomas Mueller: Flick didn't explain his decision, but neither should he. He spent a lot of energy for 1.5 years
Guardiola on 0:1 with Chelsea: It is not easy to beat a team that defends itself in the third