Poland

Azerbejdżan: Co zmieniło się po wydarzeniach z 1990 r.?

W wiêkszoœci krajów œwiata styczeñ kojarzy siê z bia³ym kolorem, a goŸdziki - z mi³oœci¹. Tylko nie w Azerbejd¿anie. Azerom styczeñ kojarzy siê z czerwonym i czarnym kolorami, a goŸdziki s¹ symbolem ¿a³oby.

Powodem takiego skojarzenia jest krwawa masakra, której dokona³y 20 stycznia 1990 r. jednostki wojskowe Zwi¹zku Radzieckiego, sk³adaj¹ce siê g³ównie z ¿o³nierzy ormiañskich, na ludnoœci cywilnej Azerbejd¿anu. Masakra, która rozpoczê³a siê w Baku, mia³a kontynuacjê w Lankaranie i Neftchale, a tak¿e innych miastach kraju. W samym Baku przez armiê sowieck¹ by³o zabito 131 cywilów (124 mê¿czyzn, 7 kobiet, 7 dzieci), wœród których byli Azerowie, Rosjanie, ¯ydzi, Tatarzy i przedstawiciele innych narodowoœci. 744 osób zosta³o rannych, 841 – aresztowanych, 200 domów i 80 samochodów (w tym karetki pogotowia ratunkowego) - podpalono i zniszczono.

Pope³niaj¹c te czyny 20 stycznia 1990 r., kierownictwo ZSRR mia³o na celu zd³awienie ruchu narodowo-wyzwoleñczego w Azerbejd¿anie, który rozpocz¹³ siê miêdzy 1970 a 1980 rokiem. W tym okresie agresywne dzia³ania Ormiañskiej SSR, jeszcze jednej sowieckiej republiki, skierowane przeciwko Azerbejd¿anowi, a tak¿e próby nielegalnego zajêcia azerbejd¿añskiego terytorium z naruszeniem prawa miêdzynarodowego, doprowadzi³y azerbejd¿añski naród do wœciek³oœci. Naród oczekiwa³ od kierownictwa ZSRR pomocy. Jednak radzieckie kierownictwo nie tylko nie podjê³o ¿adnych kroków w tym kierunku, ale potajemnie wspiera³o Ormian.

Milczenie innych krajów i fakt, ¿e ka¿da z si³ mia³a swoje w³asne cele odegra³y szczególn¹ rolê w rozwoju wczeœniej zaplanowanych wydarzeñ, zgodnie z krwawym scenariuszem.

Wiele krajów zachodnich postrzega³o te wydarzenia jako czêœæ planu ZSRR, by go os³abiæ i zniszczyæ. Celem kierownictwa radzieckiego, które rozpowszechnia³o informacje o rzekomo religijnym charakterze wydarzeñ, by³o zdyskredytowanie ruchu narodowo-wyzwoleñczego Azerów w krajach europejskich i amerykañskich, przedstawiaj¹c go jako niebezpieczny trend, a tym samym - zd³awienie tego ruchu. Z jednej strony, próbowali realizowaæ plan ormiañskich przyjació³ na Kaukazie, z drugiej - sprowokowaæ i zdyskredytowaæ wielkiego Azera Hejdara Aliyeva, któremu zazdroœcili m¹droœci i odwagi przez ca³¹ jego karierê polityczn¹.

Pod koniec lat 80. minionego wieku wielokrotne próby, podejmowane przez emerytowanego Hejdara Alijewa, by zapobiec prowokacyjnym dzia³aniom Armenii i Ormian w azerbejd¿añskim regionie Górskiego Karabachu i przedstawiæ rozwi¹zania Gorbaczowowi i jego otoczeniu, pozosta³y bez odpowiedzi. Próby dogadaæ siê z Gorbaczowem, Ligaczowem, Razumowskim, £ukjanowem i innymi, którzy wówczas przewodzili ZSRR, zakoñczy³y siê niepowodzeniem. Tylko dziêki swojej niezwyk³ej odwadze i dalekowzrocznoœci Hejdarowi Alijewowi uda³o siê spotkaæ z cz³onkiem Biura Politycznego, a póŸniej - przewodnicz¹cym Komitetu Bezpieczeñstwa Pañstwowego, W³adimirem Kriuczkowem, któremu przedstawi³ swoje pogl¹dy na temat rozwi¹zania tzw. „karabachskiego problemu” i podzieli³ siê nimi z Gorbaczowem.

Pod koniec 1989 i na pocz¹tku 1990 roku, kiedy sytuacja na Kaukazie (w tym i w Azerbejd¿anie) wymyka³a siê spod kontroli, Gorbaczow próbowa³ zrzuciæ ca³¹ swoj¹ i swojego otoczenia winê na Hejdara Alijewa. W latach 1987-1990 destrukcyjny przywódca ZSRR, który nie kontaktowa³ siê z Hejdarem Alijewem od trzech lat, 19 stycznia 1990 r. - dzieñ przed tragedi¹ - zadzwoni³ do niego i powiedzia³, ¿e w Azerbejd¿anie dosz³o do zamieszek z jego winy. W tamtym czasie nie mog³y byæ realnymi kontakty Hejdara Alijewa (który znajdowa³ siê w sanatorium “Barvicha” pod Moskw¹) z Azerbejd¿anem i Baku, a w przypadku ewentualnoœci takiego zwi¹zku nie by³o mo¿liwe, aby sowieckie kierownictwo nie mog³o temu zapobiec. PóŸniej, odnosz¹c siê do rozmowy telefonicznej z Michai³em Gorbaczowem, Hejdar Alijew powiedzia³: „Odpowiedzia³em bardzo ostro, mówi¹c, ¿e to wszystko jest k³amstwem: po pierwsze, nie mam takich kontaktów z Azerbejd¿anem, po drugie, ruch narodowy w Azerbejd¿anie powsta³ jako œwiadomy protest przeciwko niesprawiedliwej polityce Moskwy i przywództwa Azerbejd¿anu”.

Hejdar Alijew dowiedzia³ siê o wydarzeniach w Baku 20 stycznia 1990 roku po raz pierwszy od akademika Georgia Arbatowa, podczas spaceru w parku sanatorium, i natychmiast wyjecha³ do Moskwy, sk¹d zadzwoni³ do Baku, aby uzyskaæ informacjê o tym, co siê sta³o. Kiedy pojawi³ siê w t³umie przed przedstawicielstwem Azerbejd¿anu w Moskwie 21 stycznia 1990 r., przejawi³ niezwyk³y przyk³ad odwagi, potêpiaj¹c tê antyhumanistyczn¹ tragediê, pope³nion¹ przez radzieckie kierownictwo przeciwko narodowi azerbejd¿añskiemu.

Oczywiœcie, w takich krytycznych kryzysowych momentach historii wyraŸnie widaæ ró¿nicê miêdzy prawdziwymi, a fa³szywymi przywódcami ludu. W tych bolesnych i gorzkich dniach nie tylko narodowy przywódca Gejdar Alijew, ale tak¿e ca³a rodzina Alijewów, która znajdowa³a siê pod ciê¿k¹ deprywacj¹, jak równie¿ obecny prezydent Republiki Azerbejd¿anu Ilham Alijew, wykazali niezwyk³¹ odwagê. Na decyzje Hejdara Alijewa o udaniu siê do przedstawicielstwa Azerbejd¿anu w Moskwie i zdemaskowanie sowieckiego kierownictwa mia³o wp³yw twarde stanowisko Ilhama Alijewa.

Aby zrozumieæ skalê wydarzeñ w Baku, wystarczy zwróciæ uwagê na liczbê i sk³ad si³ zbrojnych, bior¹cych udzia³ w operacji przeciwko ludowi. W dokumentach archiwalnych mo¿na znaleŸæ ró¿ne informacje na ten temat. Nale¿y zauwa¿yæ, ¿e 19 stycznia liczba wojsk radzieckich, rozmieszczonych w Azerbejd¿anie, osi¹gnê³a 24 tysiêcy. Jewgienij Primakow, który wówczas by³ kandydatem na cz³onka Biura Politycznego Komitetu Centralnego partii komunistycznej i przyby³ do Baku w przeddzieñ wydarzeñ, opowiedzia³ w rozmowie telefonicznej z Gorbaczowem o 35-40 tys. wojskowych. Inne Ÿród³o podaje, ¿e od 1988 r. w celu ustabilizowania sytuacji w Baku przebywa³o faktycznie 110 000 ¿o³nierzy radzieckich kontyngentów wojskowych, a dodatkowo 66 000 ¿o³nierzy i oficerów wys³ano do Azerbejd¿anu.

Inne Ÿród³o podaje, ¿e za masakrê w Baku w nocy z 19 na 20 stycznia 1990 roku odpowiedzialne by³y si³y powietrzne rosyjskich miast: Pskowa, Riazani i Tu³y, w tym 76. dywizja powietrzno-desantowa, 56. brygada powietrzno-desantowa i 106. dywizja powietrzno-desantowa. Bra³a udzia³ równie¿ 1. dywizja powietrzno-desantowa. Wokó³ Baku zgromadzono ponad 50 000 ¿o³nierzy z Zakaukazia, Moskwy, Leningradu i innych wojskowych regionów oraz jednostek si³ wewnêtrznych MSW. Zatoka Baku i s¹siednie terytoria zosta³y osaczone przez statki i ³odzie marynarki kaspijskiej.

O niegodziwych zamiarach sowieckiego przywództwa œwiadczy³ równie¿ fakt, ¿e oddzia³y, dostarczone do Baku 19 stycznia i nastêpnych dniach, którzy wyró¿nia³y siê szczególnym okrucieñstwem, obsadzono ¿o³nierzami i oficerami rezerwy z Rostowa, Krasnodaru i Stawropola, gdzie mieszkaj¹ Ormianie.

Pope³niaj¹c masakrê w Baku, rz¹d Gorbaczowa ra¿¹co naruszy³ konstytucje ZSRR i Azerbejd¿añskiej SRR. Analizuj¹c wszystkie procesy, które mia³y miejsce, informacje, zawarte w dokumentach archiwalnych, mo¿na uznaæ wydarzenia 20 stycznia nie tylko za krwawe, ale tak¿e za chwalebne w historii Azerbejd¿anu .Jak wspomniano powy¿ej, naród, który ma³o wierzy³ w rozwi¹zanie dotychczasowych procesów kryzysowych, którzy mia³y miejsce w Zwi¹zku Radzieckim, zdecydowa³ siê na drogê do wolnoœci i niepodleg³oœci. Jak wiadomo, istnienie Zwi¹zku Radzieckiego opiera³o siê na trzech podstawowych zasadach: planowana gospodarka, ideologia komunizmu i przyjaŸñ narodów. Wydarzenia 20 stycznia zachwia³y zaufaniem Azerów do ZSRR, którzy szczerze wierzyli w te zasady.

Przede wszystkim, pog³êbi³a siê przepaœæ miêdzy ludem a przywództwem ZSRR i komunistycznym kierownictwem Azerbejd¿anu. Niezadeklarowany czterdziestodniowy strajk, który rozpocz¹³ siê po masakrze, zaprzestanie dzia³alnoœci fabryk mia³y powa¿ny wp³yw na upadek radzieckiej gospodarki, która by³a po³¹czona w jeden ³añcuch. Pro-ormiañskie stanowisko rz¹du Michai³a Gorbaczowa wobec Azerbejd¿anu, a tak¿e udzia³ wojska, które bra³o udzia³ w masakrze 20 stycznia i by³o kompletowana w regionach Rosji, gêsto zaludnionych przez Ormian, wstrz¹snê³o ide¹ „przyjaŸni narodów zwi¹zku”.

Pierwszej prawnej i politycznej oceny wydarzeñ z 20 stycznia dokonano 17 listopada 1990r. na pierwszej sesji Rady Najwy¿szej Nachiczewañskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej Azerbejd¿anu, której przewodniczy³ przywódca narodowy Hejdar Alijew. W przygotowanym przez Hejdara Alijewa i przyjêtym przez parlament autonomicznej republiki dekrecie „O politycznej ocenie wydarzeñ w Baku w styczniu 1990 roku” wydarzenia zosta³y ocenione jako atak na suwerenne prawa Azerbejd¿añskiej SRR, procesy demokratyczne, przemoc i agresjê na ludnoœæ cywiln¹. W dekrecie by³a zwrócona uwaga na to, ¿e przywódcy ZSRR dopuœcili siê powa¿nego przestêpstwa i za¿¹dano poci¹gniêcia sprawców do odpowiedzialnoœci. Postanowiono obchodziæ 20 stycznia jako Narodowy Dzieñ ¯a³oby w Autonomicznej Republice Nachiczewañskiej, a Rada Najwy¿sza Republiki Azerbejd¿anu zosta³a poproszona o obchodzenie tego dnia na szczeblu narodowym.

Podsumowuj¹c: atak na Baku w nocy z 19 na 20 stycznia 1990 r. by³ przemyœlan¹ i zaplanowan¹ akcj¹ karn¹ rz¹du ZSRR, który ju¿ upada³ w Azerbejd¿anie. Jednak kara ta nie tylko nie z³ama³a determinacji narodu azerbejd¿añskiego do niepodleg³oœci, ale tak¿e przyspieszy³a upadek imperium. Upadek ZSRR uratowa³ od presji imperium nie tylko radzieckie republiki, ale tak¿e kraje Europy Wschodniej.

Autor jest doktorem nauk historycznych, cz³onkiem Azerbejd¿añskiej Narodowej Akademii Nauk, Instytutu Studiów Kaukaskich, dyrektorem departamentu ds. polityki Kaukazu

Football news:

Pedri returned to training with Barca. It was expected that he will miss 2-3 weeks due to injury
A representative of Laporte's headquarters: We have not communicated with Arteta. Koeman's work deserves praise
Investing in solar energy, healthy food, and Weddings: A guide to Levandowski's immense business empire
Paul Scholes: Tiago doesn't look like a player fit for Klopp. He would be more suitable for Manchester United
Salah may be called up to the Egyptian national team to participate in the Olympics
Fosu-Mensah tore up the crosses and was out for a few months. Manchester United sold him to Bayer Leverkusen in January
Antonio Cassano: Does Conte understand that he is not Guardiola? Inter were just ridiculous in the Champions League